W Polsce pierwsze sonety powstały w epoce odrodzenia. Pierwszy polski sonet mógł być napisany albo przez Jana Kochanowskiego , albo przez Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego, albo przez Sebastiana Grabowieckiego . Prawdopodobnie pierwszym sonetem, który ukazał się w druku, był następujący utwór:
„Do paniej”
Imię twe, pani, które rad mianuję,
Najdziesz w mych rymiech często napisane,
A kiedy będzie od ludzi czytane,
Masz przed inszymi, jesli ja co czuję.
Bych cię z drogiego marmoru postawił,
Bych cię dał ulać i z szczerego złota
(Czego uroda i twa godna cnota),
Jeszcze bych cię czci trwałej nie nabawił.
I mauzolea, i egiptskie grody
Ostatniej śmierci próżne być nie mogą;
Albo je ogień, albo nagłe wody,
Albo je lata zazdrościwe zmogą;
Sława z dowcipu sama wiecznie stoi,
Ta gwałtu nie zna, ta się lat nie boi.
W okresie romantyzmu sonet uprawiali m.in. Mickiewicz, Słowacki i Norwid (który zadebiutował sonetem „Mój ostatni sonet”), w okresie pozytywizmu - Asnyk i Konopnicka. Nadzwyczajną popularnością, zwaną niekiedy wręcz sonetomanią, forma ta cieszyła się w okresie Młodej Polski. Sonety tworzyli m.in. Kasprowicz, Tetmajer, Staff. W dwudziestoleciu międzywojennym chętnie sięgali po nie skamandryci - szczególnie godne uwagi są utwory Słonimskiego i Iwaszkiewicza (ten ostatni bywa nawet nazywany ojcem nowoczesnego sonetu polskiego). W okresie powojennym - Stanisław Barańczak, Stanisław Grochowiak, Jarosław Marek Rymkiewicz, Witold Wirpsza, Rafał Wojaczek, Bohdan Zadura, a po roku 1989 - Stanisław Dłuski, Jacek Gutorow, Tomasz Majeran, Tomasz Różycki, Dariusz Sośnicki, Dariusz Suska, Marek Sztarbowski, Grzegorz Tomicki, Wojciech Wencel, Adam Wiedemann.
wtorek, 14 kwietnia 2009
Anglia
Sonet angielski, zwany też szekspirowskim, pisany jest popularnym w angielskiej poezji pentametrem jambicznym, czyli wersami pięciostopowymi; w każdej stopie-jambie mamy dwie sylaby, najpierw nieakcentowaną, po której następuje akcentowana. Oznacza to przeciętnie 5*2 = 10 sylab per wers. Jednak liczba ta jest zmienna, co łatwo można zaobserwować na przykładzie sonetów Szekspira. Tak jest ciekawiej, mniej monotonnie. Oczekuje się tylko, że raczej większość wersów sonetu angielskiego rzeczywiście jest pentametrem jambicznym.
Francja
Wraz z migracją tej formy zachodzą w niej pewne przemiany. We Francji zaczęto stosować w tej formie aleksandryn (we włoskiej odmianie dominowało endecasillabo). Ronsardowi przypisywane jest ustanowienie schematów rymowych ccdeed i ccdede. Jednak bliższe przyjrzenie się jego twórczości pozwala na oddalenie tej hipotezy
Wielki renesans sonetu nastąpił we Francji w drugiej połowie XIX wieku. Była to jedna ze sztandarowych form poetów dekadenckich: Baudelaire'a, Verlaine'a, Mallarmé'go, Rimbauda. Znaczenie tych twórców spowodowało, że sonet stał się niezwykle popularną formą w całej literaturze europejskiej przełomu XIX i XX wieku.
Wielki renesans sonetu nastąpił we Francji w drugiej połowie XIX wieku. Była to jedna ze sztandarowych form poetów dekadenckich: Baudelaire'a, Verlaine'a, Mallarmé'go, Rimbauda. Znaczenie tych twórców spowodowało, że sonet stał się niezwykle popularną formą w całej literaturze europejskiej przełomu XIX i XX wieku.
Poza Włochami
W XV wieku sonet opuszcza granice Włoch. Około 1450 roku trafia do Hiszpanii, zaś w XVI wieku można znaleźć go w Portugalii (Luíz Vaz de Camoes) i Francji (Joaquim du Bellay, Pierre de Ronsard). W krajach germańskich - Niemczech, Holandii i Anglii można znaleźć przykłady w końcu tego wieku. W podobnym czasie trafia też on do Polski.
Twórcy
Po śmierci Fryderyka II i upadku szkoły sycylijskiej sonet został ożywiony przez Guittone d'Arezzo (ca 1235-1294), który doprowadził do przeszczepienia doświadczeń sycylijskich na grunt szkoły toskańskiej. Forma ta jednak popularność zawdzięcza prawdopodobnie przede wszystkim takim wielkim nazwiskom jak Dante Alighieri (1265–1321), Guido Cavalcanti (ca. 1250–1300) oraz Francesco Petrarca (1304–1374). Sprawili oni, że we włoskiej odmianie sonetu zaczął w oktawie dominować wspomniany układ rymów okalających.
Warto w tym miejscu zatrzymać się chwilę nad samą nazwą sonet. Po raz pierwszy słowo to pojawia się w drugiej połowie XIII wieku. Zwykle przypisuje się pierwsze jego użycie Guittone d'Arezzo. Jednak, gdy bliżej przyjrzeć się sposobowi, w jaki go używa, trudno uznać, że chodziło mu o tę formę, o której tutaj mówimy. Wyraz sonetto w odniesieniu do niej po raz pierwszy pojawia się w „La Vita Nuova” Dantego. Warto jednak zwrócić uwagę, że pierwszy opis krytycznoliteracki tej formy znalazł się w łacińskim tekście tego samego autora „De vulgari eloquentia”, gdzie przybiera formę sonitus.
Poezja włoska w zasadzie w późniejszych czasach nie wniosła wielkiego wkładu w ewolucję tej formy. Może warto jeszcze wspomnieć chyba rekordzistę Giuseppe Gioacchino Belliego (1791–1863), który w czasie swojej aktywności twórczej wyprodukował ponad 2000 sonetów (tworzył średnio ponad 2 sonety miesięcznie licząc lata dzieciństwa i późnej starości)
Warto w tym miejscu zatrzymać się chwilę nad samą nazwą sonet. Po raz pierwszy słowo to pojawia się w drugiej połowie XIII wieku. Zwykle przypisuje się pierwsze jego użycie Guittone d'Arezzo. Jednak, gdy bliżej przyjrzeć się sposobowi, w jaki go używa, trudno uznać, że chodziło mu o tę formę, o której tutaj mówimy. Wyraz sonetto w odniesieniu do niej po raz pierwszy pojawia się w „La Vita Nuova” Dantego. Warto jednak zwrócić uwagę, że pierwszy opis krytycznoliteracki tej formy znalazł się w łacińskim tekście tego samego autora „De vulgari eloquentia”, gdzie przybiera formę sonitus.
Poezja włoska w zasadzie w późniejszych czasach nie wniosła wielkiego wkładu w ewolucję tej formy. Może warto jeszcze wspomnieć chyba rekordzistę Giuseppe Gioacchino Belliego (1791–1863), który w czasie swojej aktywności twórczej wyprodukował ponad 2000 sonetów (tworzył średnio ponad 2 sonety miesięcznie licząc lata dzieciństwa i późnej starości)
Historia
Początki na Sycylii
Forma ta została wymyślona w XIII wieku na dworze władającego z Sycylii cesarza Fryderyka II Hohenstaufa. Trudno powiedzieć, czy stało się tak na rozkaz władcy, czy też do jego powstania doprowadziła atmosfera fermentu intelektualnego związana z ambicjami cesarza, aby stworzyć własny, oryginalny ośrodek kulturowy. Całkiem możliwe, że po prostu sonet był wynikiem nieudolności członków dworu cesarza, którzy nie całkiem dawali sobie radę z przenoszeniem na niwę dialektu sycylijskiego dokonań prowansalskich trubadurów. Nie jest też jasne, czy podejrzewany o stworzenie tej formy poeta Giacomo da Lentini. przedstawiciel owej szkoły sycylijskiej, która rozwijała się dzięki mecenatowi Hohenstaufa. Zresztą pochodzenie sonetu jest bardzo tajemnicze.
W pierwszych sonetach Lentini stosował głównie układ rymów przeplatanych, zaś w warstwie treści skupiał się na opiewaniu miłości dworskiej. Poniższy utwór, napisany około roku 1233, uważany jest za najstarszy sonet, który przetrwał do naszych czasów:
„Molti amadori la lor malatia
portano in core, che 'm vista nom pare;
ed io nom posso sì celar la mia
ch' ella nom paia per lo mio penare;
però che son sotto altrui segnoria,
nè di meve non ò neiente a fare,
se non quanto madonna mia voria,
ch' ella mi pote morte e vita dare.
Su' è lo core, e suo sono tutto quanto,
e chi non à comsiglio da suo core,
non vive imfra la gente como deve.
Càd io nom sono nè più nè tanto,
se non quanto madonna è de mi fore,
ed un poco di spirito ch' è 'n meve."
Forma ta została wymyślona w XIII wieku na dworze władającego z Sycylii cesarza Fryderyka II Hohenstaufa. Trudno powiedzieć, czy stało się tak na rozkaz władcy, czy też do jego powstania doprowadziła atmosfera fermentu intelektualnego związana z ambicjami cesarza, aby stworzyć własny, oryginalny ośrodek kulturowy. Całkiem możliwe, że po prostu sonet był wynikiem nieudolności członków dworu cesarza, którzy nie całkiem dawali sobie radę z przenoszeniem na niwę dialektu sycylijskiego dokonań prowansalskich trubadurów. Nie jest też jasne, czy podejrzewany o stworzenie tej formy poeta Giacomo da Lentini. przedstawiciel owej szkoły sycylijskiej, która rozwijała się dzięki mecenatowi Hohenstaufa. Zresztą pochodzenie sonetu jest bardzo tajemnicze.
W pierwszych sonetach Lentini stosował głównie układ rymów przeplatanych, zaś w warstwie treści skupiał się na opiewaniu miłości dworskiej. Poniższy utwór, napisany około roku 1233, uważany jest za najstarszy sonet, który przetrwał do naszych czasów:
„Molti amadori la lor malatia
portano in core, che 'm vista nom pare;
ed io nom posso sì celar la mia
ch' ella nom paia per lo mio penare;
però che son sotto altrui segnoria,
nè di meve non ò neiente a fare,
se non quanto madonna mia voria,
ch' ella mi pote morte e vita dare.
Su' è lo core, e suo sono tutto quanto,
e chi non à comsiglio da suo core,
non vive imfra la gente como deve.
Càd io nom sono nè più nè tanto,
se non quanto madonna è de mi fore,
ed un poco di spirito ch' è 'n meve."
Sonet
„Dziś stwierdzam, że [sonet] jest to forma ze względu na rozmiar - doskonale utrafiona. W czternastu wierszach mieści się w sam raz, ani za ciasno, ani za luźnie - liryczny spazm chwili. Ten rozmiar akurat wystarcza, żeby rozwinęło się do pełni wzruszenie liryczne, wywołane przez słowo. Może tych czternaście linijek, tych mniej więcej zawsze tyle samo słów - potrzebnych jest - tyle, a nie mniej i nie więcej - by wprawić w przyspieszony rytm oddech i serce. Może sonet odpowiada w jakiś sposób prawom fizjologicznego pobudzania uczuć? (Spostrzegłem, że większość moich liryk ma rozmiar mniej więcej sonetu.)”
J. J.Przyboś, Zapiski bez daty
Sonet (wł. sonetto, prow. sonet - piosenka, łac. sonitus - dźwięk, szum) jest krótką formą wierszowaną o 14 wersach podzieloną na cztery strofy zwykle w układzie wersowym 4+4+3+3. W strofach czterowersowych stosowane są przeważnie dwa układy rymów: abab abab lub abba abba. (W strofach trójwersowych pojawiają się zwykle układy efg efg bądź efe fef.
J. J.Przyboś, Zapiski bez daty
Sonet (wł. sonetto, prow. sonet - piosenka, łac. sonitus - dźwięk, szum) jest krótką formą wierszowaną o 14 wersach podzieloną na cztery strofy zwykle w układzie wersowym 4+4+3+3. W strofach czterowersowych stosowane są przeważnie dwa układy rymów: abab abab lub abba abba. (W strofach trójwersowych pojawiają się zwykle układy efg efg bądź efe fef.
Subskrybuj:
Posty (Atom)